Apollo misyonlarından daha önce toplanan verilerin yeni bir analizi, daha önce fark edilmeyen on binlerce ay depreminin kanıtlarını ortaya çıkardı. Bu sonuçlar Ay’ın iç süreçlerine ışık tutabilir ve gelecekteki insan misyonları için sonuçlar doğurabilir.
Tokyo Üniversitesi’nden gezegen sismologu Keisuke Onodera, “Ay, tektonik olarak önceden düşünülenden daha aktif görünüyor” diyor. Onodera, sismik dalga formlarını dikkatle inceleyerek daha önce hiç gözlemlenmemiş 22.000 ay depremi keşfetti ve bunu 5 Temmuz’da bildirdi.
1960’larda ve 1970’lerde Apollo astronotları ay yüzeyine iki tür sismometre getirdi: Biri yüzeyin derinliklerinden kaynaklanan uzun dönemli sismik dalgaları ölçmek için, diğeri ise yüzeye daha yakın olan veya daha fazla enerji taşıyan daha kısa dönemli dalgaları ölçmek için. Sismometreler yüzeyi sallayan dalgaların şeklini kaydeder; bazıları alçaktır ve çabuk bozulur, bazıları ise uzun ve sivridir. Bilim insanları şekillere dayanarak depremin kökeni hakkında bilgi sahibi olabiliyor.
Bu sismometrelerden bazıları 1969’dan 1977’ye kadar neredeyse sürekli olarak veri topladı ve yaklaşık 13.000 sismik olayı kaydetti. Bununla birlikte, kısa periyotlu sismometrelerden elde edilen verilerin çoğu, diğer dalga kaynakları tarafından o kadar kirlenmişti ki, o zamanlar neredeyse kullanılamaz durumdaydı.
“Bu, insanların neredeyse manuel olarak uğraşmak zorunda kaldığı 50 yıllık veriler. Yeni çalışmaya dahil olmayan Kaliforniyalı ay sismologu Seri Nunn, “Sanki onları eski, berbat bir nokta vuruşlu yazıcıda basıp elle çizmişsiniz gibi” diyor.
Ay’ı inceleyen bilim insanları muhtemelen o dönemdeki bazı ay depremlerini kaçırdıklarını biliyorlardı. Ancak geçen yıl Onodera bunu fark edene kadar hiç kimse oturup kaç tane olduğunu öğrenmek için verileri incelemedi. “En şaşırtıcı şey 22.000 olay bulmamdı; bu, orijinal veri setindekinden çok daha fazla olay. Kimse bunu beklemiyordu” diyor Onodera. Yeni veriler, bilinen toplam sayıyı 35.000’e çıkarıyor. Onodera, her bir sismik olayın grafiğini manuel olarak analiz etti ve bunları şekline göre tek tek sınıflandırdı. Diğer ay bilimcileri bu titizlikten etkilendiler.
“Bunun yapay zeka değil, doğal zeka olduğunu söyleyebilirim. Bunun çok büyük bir iş olduğuna eminim. Her şeyi elden geçirdi,” diyor çalışmaya dahil olmayan Fransa’nın Toulouse kentindeki ISAE-Supaero’dan gezegen jeofizikçisi Rafael Garcia.
En son tespit edilen depremler, NASA’nın etkisini görmek için Ay yüzeyine kasten roket iticileri veya aya iniş araçlarını düşürdüğü durumlar da dahil olmak üzere, aşırı sıcaklık değişiklikleri veya darbeler gibi dış kaynaklardan kaynaklanmıştır. Ancak bunların bazıları, ay kabuğunun üst birkaç kilometresinde meydana gelen hareketleri yansıtan sığ ay depremleriydi. Bu depremler muhtemelen Ay’ın iç süreçleri hakkında bilgi sağlayacak.
Önceki çalışmalar, sekiz yıllık gözlem boyunca 28 sığ ay depremi tespit etmişti. Onodera 46 tane daha keşfederek bilinen sığ ay depremlerinin toplam sayısını önemli ölçüde artırdı. Ayrıca, bu sığ depremlerin kuzey yarımkürede, Apollo 15’in iniş alanının yakınında, daha güneydeki Apollo 14 ve 16 bölgelerine göre daha yaygın göründüğünü de buldu.
Onodera, NASA’nın 2012 yılında ay yüzeyine çarpan GRAIL sondalarından elde edilen yerçekimi verilerinin, Apollo 15’in iniş alanını çevreleyen volkanik setlerin, ay kabuğunun bu daha yoğun girintilerin etrafında sıkışması durumunda sığ ay depremleri oluşabileceğini gösterdiğini öne sürüyor.
Ay depremlerinin sıklığı ve şiddeti hakkında daha doğru veriler elde etmek, Ay’daki seyahatlerin ve yapıların planlanmasında önemli olacaktır. Sismik veriler ay toprağının derinliğinin ölçülmesine yardımcı olabilir ve bu da astronotların ne kadar inşaat malzemesiyle çalışmak zorunda kalacağını belirleyebilir. Ölçümler aynı zamanda aydaki yaşam alanlarının ne kadar sallanmaya dayanması gerektiği konusunda sınırlar belirleyebilir ve en güvenli iniş alanlarının nerede olabileceğini gösterebilir.
Neyse ki, Ay bilim adamlarının yakında üzerinde çalışacak çok daha fazla verisi olacak. NASA ve ticari ortaklar, 2025 yılında Ay’ın uzak tarafına bir çift sismometre göndermeyi planlıyor. Çin’in Chang’e 7 misyonu ise 2026’da Ay’ın güney kutbuna bir sismometre daha gönderecek.
2025 misyonunun baş araştırmacılarından biri olan Garcia, “Bu, gezegensel sismolojinin bir nevi altın çağı” diyor.
