Zavallı papağan, bilgiyi anlamaya yardımcı olmadan yeniden üreten teknikler söz konusu olduğunda her zaman yetiştirilir. Stokastik papağan adı verilen üretken yapay zeka, uzun hikayenin sonuncusu. Platon’un anlattığı Sokrates, kavramların anlamlarını anlamadan ezberleme tekniğini, bunu benimseyenleri papağana benzeterek eleştirir. Ve Descartes bunu Meditasyonlar’da tekrarlıyor. Belki de aynı kelimenin kullanımının, 1770’lerde Quirinus Kuhlmann gibi bir şairin, Kepler’in Habsburg sarayındaki kraliyet matematikçisi olan halefi Athanasius Kircher tarafından tasarlanan Organum Mathematicum’un eğitimsel işlevlerine değindiği eleştirisinde de bulunması şaşırtıcı olabilir. : o makine müzik üretiyor, şiir yazıyor, hesaplamalar yapıyor. Ancak Kuhlman bunun hiçbir şey öğretmediğini, aksine papağan yetiştirdiğini iddia ediyor. “Çünkü zeka insanların içindedir, kullandıkları araçlarda değil.”
Deneyim otomatikleştirilemez
Sağlam bir şekilde belgelenmiş bu gelenekte bilgi makineleri, öğrenen, keşfeden ve bilen insanlardan daha az öne çıkıyor: Columbia Üniversitesi’nde edebiyat profesörü Dennis Yi Tenen, “Robotlar için edebiyat teorisi” adlı kitabında “Deneyim, ustaca bir cihazla otomatikleştirilemez” diye yazıyor. ” (Bollati Boringhieri 2024). Elbette, üretken yapay zekanın stokastik bir papağan olduğu fikri, Yuval Noah Harari’nin son kitabı “Nexus”ta yazdığı gibi, insanları köleleştirebilen, hatta yok edebilen “yabancı” yapay zekanın hikayesinden kesinlikle daha az ilgi çekicidir ( Bompiani 2024). Ve aynı zamanda “The Singularity is Closer” (Apogee 2024) kitabının yazarı Ray Kurzweil’in ezoterik transhümanist öngörüsünden daha az gizemlidir.
Ancak Tenen’in tarihsel yeniden inşasından ortaya çıkan perspektif dikkate değer içgörüler sunuyor. Okuyucuları kaygı ya da kaçınılmaz ilerleme retoriğine kaptırmaz, aksine onların eleştirel yetilerini serbest bırakır. “İnsanlar her çağda, içinde bulunduğumuz zamanın olağanüstü olduğunu düşünürler. Ama eğer perspektife bakarlarsa, kendi hikayelerine rehberlik etmek için ihtiyaç duyulan yetileri kendi içlerinde keşfederler” diyor Tenen, Nòva’ya. «Yapay zeka karmaşık, teknik açıdan olağanüstü bir sosyal sürecin sonucudur. Ancak kendi öznelliği yoktur.” Adını veren kelimelere rağmen, akıllı olan makine değildir; onu yaratan topluluktur. “Sorunu bu şekilde tanımlama, insanların sorumluluklarını vurguluyor.” Tenen, 10 Kasım’da Modena’daki Daha Fazlasını Öğrenme Festivali’nde konuşuyor. Ve toplumun bilgi araçlarıyla ilişkili olarak deneyimlediği dönüşümlere dair entelektüel açıdan meşgul bir vizyon öneriyor. Bu bağlamda eğitim sürecinin yenilikçiliği, bu dönüşümlerin gerçekçi bir şekilde ele alınabilmesi için temel konudur.
Yapay zeka farklı kültürlerde bağlamsallaştırılmalıdır
Bu da iş dünyasındaki değişikliklere hazırlık yapılmasına yol açıyor. «Bunu inkar etmenin bir anlamı yok, yapay zeka entelektüel çalışmanın birçok görevini otomatikleştiriyor. Hazırlanmamız lazım.” Gibi? Tenen, “Otomatikleştirilmiş işler değer kaybeder” diyor. «Ancak zor sorunları çözmeye yarayan çalışmanın değeri artar. Yapay zeka gelişiminin sonraki aşamaları, teknolojilerin farklı kültürlerdeki bağlamsallaştırılmasıyla ilgilenecek. Üretken yapay zekaların örneğin hangi ifadelerin hangi toplumlarda saldırgan olduğunu öğrenmesi gerekiyor. Makinenin bağlam farklılıkları konusunda eğitilmesi gerekiyor. Daha yetenekli mühendisler sosyal dinamikleri anlamaya çalışıyor ve beşeri bilimler akademisyenleri dijital teknolojilerin giderek daha fazla farkına varıyor. Disiplinler arasında yakınlaşma vardır. Bunu anlayanlar sınır planlamasına katılarak değer üretirler. Bu yakınlaşma, tek bir doğru çözümü olmayan sorunlar için gereklidir.” Eğitim dönüşüyor: «Mühendislik hümanist bir disiplin haline geliyor. Sosyal bilimler teknolojik hale geliyor. İş de buna göre değişiyor.”
Bilgi ortak bir iyiliktir
Ancak bu vizyonun başarısı kesin değildir. Kaçınılmaz bir şekilde daha güçlü hale gelecek, insanları ayrıcalıklarından ve sorumluluklarından giderek uzaklaştıracak teknolojileri tanımlayan hakim, daha kaygı uyandırıcı ve manipülatif anlatılar, yapay zekanın üretimini ve yönetimini birkaç dev küresel şirkette yoğunlaştıran bir sistemle uyumludur. Tenen, “Anlatı perdesini aralarsanız, tanıdık bir sömürgeleştirme, kutuplaşma ve tekel hikayesiyle karşılaşırsınız” diyor. “Fakat bilgi ortak bir iyiliktir. Ve zeka insanlığa aittir. Biraz halk kütüphanesine benziyor.”
