Bugün bilimsel bilgiden teknolojiye kadar toplumumuzun her yönünü yöneten şey bilgi ise, onun eşitsiz dağılımı, tarihsel hiyerarşileri ve dengesizlikleri yıkmak yerine pekiştirme riski taşır. Gerçek anlamda sinerji yaratan bir dünya senaryosu (Küresel Güney dahil) hedefi doğrultusunda, bilgiye erişim, coğrafi, ekonomik veya antik miras ayrıcalıklarından bağımsız, evrensel bir hak haline gelmelidir. Güney Afrikalı bilgisayar bilimcisi ve Birleşmiş Milletler Üniversitesi (UNU) rektörü Tshilidzi Marwala şöyle yorumluyor: “Bu, her şeyden önce eğitim yapılarının ve teknolojik paradigmaların dönüşümünü gerektirir; böylece ilerleme, dışlamayla eşanlamlı değil, daha ziyade bir uyum aracı olur.” ve ‘Un. «Eşitlik yalnızca eğitime erişimle ilgili değildir, aynı zamanda bilginin üretimine aktif olarak katılma olanağı, yeniliğin itici gücü olarak yerel becerilerin ve kültürel çeşitliliğin geliştirilmesiyle de ilgilidir». Hedef, eğitimin tek yönlü bir süreçten sınırsız bir diyaloğa dönüşebilmesi, birden fazla perspektifin ortak bir vizyona entegre edilebilmesidir.
Bologna’da yapay zeka ve küresel iş birliğine adanmış merkez
İlkelerden somutluğa kadar somut bir örnek, 2025’te kapılarını açması beklenen Bologna’daki yapay zeka ve küresel işbirliğine adanmış yeni UNU Enstitüsü’dür. Parçalanmış bir dünyada ve artan çatışmayla birlikte, bunun gibi yerler, aşağıdaki gibi kolektif sorunların tartışıldığı merkezler haline gelebilir: iklim değişikliği, enerji yönetimi veya ekonomik eşitsizlikler. Marwala şöyle devam ediyor: “Akademik gelenek ile gençlik dinamizminin kavşak noktası olan Bologna’nın seçimi, yerel bağlamın küresel bir etki için nasıl bir katalizör görevi görebileceğinin bir işareti olmayı amaçlıyor.” «Sınır araştırmalarına ek olarak, teknolojinin hem teknik özelliklerini hem de sosyal ve etik sonuçlarını yönetebilecek insanlara ihtiyacımız var». Bu, UNU’nun desteklediği başka bir İtalyan kuruluşu tarafından da paylaşılan bir hedeftir: 2024’te 60. faaliyet yılını kutlayan Trieste’deki Uluslararası Teorik Fizik Merkezi (ICTP). Pakistanlı ve Nobel Fizik Ödülü sahibi Abdüsselam tarafından, küreselleşme ve işbirliğine yönelik güçlü bir atılımın yapıldığı tarihi bir dönemde kurulan kurum, bugün bilimsel üretimin ötesine geçen bir değerle Ukraynalı ve Rus, İsrailli ve Filistinli, Pakistanlı ve Hintli araştırmacıları bir arada ağırlıyor. süper hesaplamadan kuantum teknolojilerine geçiş – ve her şeyden önce sembolik, kültürel hale geliyor.
«Etik sürece entegre edilecek»
Bilginin demokratikleşmesi aslında yapay zekanın günlük yaşamdaki etkilerine ve sosyo-ekonomik sistemleri doğası gereği tarafsız olmayan bir şekilde dönüştürme potansiyeline dikkat eden etik yönetişimi göz ardı edemez. Marwala’yı başka bir deyişle, yeterli kuralların bulunmaması, askeri kullanımlardan algoritmalar aracılığıyla önyargıların sürdürülmesine kadar tehlikeli sapmalara yol açabilir. Rektör, “Etik, teknolojik sürece sonradan eklenen bir aksesuar olarak değil, kurucu bir ilke olarak entegre edilmelidir” diyor. “Yenilikçilik ile temel hakların korunmasını dengeleyerek, her biri ortak standartları tanımlama konusunda belirli sorumluluklara sahip olan ulusal ve uluslar üstü hükümetler, bilimsel kurumlar ve işletmeler arasında ortak bir çabayla yapay zekanın bir baskı veya dışlama aracı haline gelmesini engellemeliyiz.”
Yapay zeka gerçekliğin kısmi bir vizyonunu temsil ediyor
En karmaşık zorluklardan biri, çoğu zaman yanlış anlaşılan veya göz ardı edilen yapay zekanın doğasında olan sınırlamaların farkına varmaktır. Olasılıkların dağılımına dayalı olarak verimliliği en üst düzeye çıkarmak için tasarlanan bir teknoloji, istisnaları ve farklılıkları kenarda bırakarak gerçekliğin karmaşıklığını temsil etmeye çabalar. Teknik ayrıntıların ötesinde, burada epistemolojik bir risk ortaya çıkıyor: Yapay zeka evrensel bir gerçekliği temsil etmiyor, onun kısmi ve çoğunlukla çarpıtılmış bir versiyonunu temsil ediyor. Bu hususun göz ardı edilmesi, özellikle sağlık, adalet ve eğitim gibi hassas sektörlerde eşitsizliklerin devam etmesi ve uygulamaların güvenilirliğinin tehlikeye atılması anlamına gelmektedir. Marwala şöyle devam ediyor: “İstatistiksel ortalama mantığının ötesine geçmek ve karmaşıklığı kucaklayabilecek, farklı bakış açılarını bütünleştirebilecek ve modellerin gözünden kaçan şeyleri değerlendirebilecek araçlar geliştirmek gerekiyor.” “Yapay zekanın mevcut sınırlarının üstesinden gelme ihtiyacı, bilimsel araştırma paradigmalarının yeniden düşünülmesine yol açıyor”. Aynı zamanda, yalnızca titiz bir yöntem ve gelişmiş teknikler, birçok ticari uygulamada hakim olan hızlı ve yüzeysel yaklaşımın üstesinden gelebilir. Kısacası yapay zeka, dünyayı derinlemesine keşfetmenin, yalnızca acil sonuçlara değil temel araştırmalara daha fazla bakmanın bir aracına stokastik papağan yanıtları sağlayan bir araçtan gelişmelidir.
Dolayısıyla bilginin demokratikleşmesi ve teknolojik etik ortak bir hedefte iç içe geçmiş durumda: Yapay zekanın potansiyelini dışlama değil dahil etme aracına dönüştürmek. Bu perspektiften bakıldığında bilim, dünyayı anlamak için bir araç olmanın ötesinde, bilginin eşitliğin ve ilerlemenin temeli olduğu daha adil bir topluma yönelik bir dürtüdür. Gerçekten evrensel olabilmesi için bilginin basitçe iletilmesi değil, aynı zamanda insanlığın birçok sesini yansıtacak şekilde kolektif olarak inşa edilmesi gerekir.
