Dünya atmosferinde yanan uydulardan kaynaklanan hava kirliliği, dünyanın bir sonraki çevre sorunu haline gelebilir. Ancak bu tür bir kirlilik hem uluslararası uzay anlaşmalarının hem de çevre yasalarının kapsamı dışındadır. Bazı araştırmacılar, uydunun yeniden girişi sırasında salınan kimyasalların, gezegenimizin koruyucu ozon tabakasına zarar verebilecek bazı maddeleri yasaklayan 1987 Montreal Protokolü’ne dahil edilmesini önerdi.
Uzay çağının başlangıcından beri uydular Dünya’nın atmosferinde yanıyor, ancak onlarca yıldır bu soruna çok az dikkat edildi. Ancak yüzlerce hatta binlerce uyduyu içerebilen mega uydu takımyıldızlarının büyümesi, insan yapımı uzay enkazının oranının da artmaya başladığı anlamına geliyor. 2023 yılında Dünya atmosferinde iki yüz metrik tona kadar kullanılmış uydu yandı ve 2033 yılına gelindiğinde yakılan yıllık uydu enkazı miktarı 3.600 tona ulaşabilir.
İnsan yapımı uzay enkazında beklenen bu artış bilim adamlarını endişelendiriyor çünkü meteoritlerden farklı olarak uydular, normalde atmosferde bulunmayan kimyasal bileşiklere oksitlenen alüminyum ve diğer metalleri içeren alaşımlardan oluşuyor. Bunlardan en endişe verici olanı, atmosferde bir “güneş koruyucu” görevi görerek güneş ışığının yüzeye daha yakın nüfuz etmesini engelleyen alüminyum oksit veya alüminadır.
Birleşik Krallık’taki Southampton Üniversitesi’nde astronotik alanında yardımcı doçent olan Minkwan Kim, “Güneş ışığını yansıtıyor, bu da Dünya tarafından emilen enerji miktarını azaltabileceği anlamına geliyor” dedi. Kim, gezegenin iklimi üzerindeki bu tür insan müdahalesinin istenmeyen sonuçlarının tahmin edilemeyeceği konusunda uyarıyor.
Alümina ayrıca ultraviyole radyasyonun Dünya yüzeyine ulaşmasını engelleyen bir gaz olan ozonu da yok eder. Gezegenimizin ozon tabakasının yok edilmesi, 1980’lerde bilim adamlarının Antarktika üzerinde bir delik keşfetmesiyle önemli bir haber haline geldi. Aerosol kutularında ve soğutucu akışkanlarda bulunan klor ve brom bakımından zengin maddeler felaketin “sorumlusu” olarak görüldü. Daha sonra 1987 yılında Montreal Protokolü bu maddeleri yasakladı ve ozon tabakasının kademeli olarak onarılmasının yolunu açtı.
Bu geçmişe dayanarak Kim, kutuplardaki ozon deliklerinin yeniden açılmasını önlemek için Montreal Protokolü’nde alümina gibi uydu kirliliği sonucu atmosfere giren kimyasalları da içerecek şekilde değişiklik yapılmasının düşünülmesi gerektiğine inanıyor. henüz bilinmeyen diğer çevresel sonuçlar olarak.
Haziran ayında Jeofizik Araştırma Mektupları dergisinde yayınlanan bir araştırma, yörüngeye yerleştirilen uydu sayısının beklendiği gibi artmaya devam etmesi durumunda, yanan uydulardan kaynaklanan alüminanın neden olduğu ozon tabakasının incelmesinin “potansiyel olarak önemli” hale gelebileceğini ortaya çıkardı.
Edinburgh Üniversitesi’nden uzay hukuku uzmanı Rachel Crawford Smith, mevcut uluslararası uzay anlaşmalarının hiçbirinin, gezegeni uyduların yeniden girişiyle bağlantılı hava kirliliğinin potansiyel çevresel etkilerinden koruyacak hükümler içermediğini söyledi.
1972 yılında imzalanan Sorumluluk Sözleşmesi, kendi topraklarından fırlatılan uzay araçlarının diğer ülkelerin topraklarına zarar vermesi durumunda devletleri tamamen sorumlu tutuyor. Sözleşme ayrıca yörüngedeki uçaklara ve diğer uydulara verilen zararları da kapsıyor. Öte yandan, 1967 Uzay Anlaşması, ülkelere diğer gök cisimlerinin kirlenmesini önleme ve Dünya’yı dünya dışı maddelerin kirletmesinden koruma yükümlülüğü getirmektedir. Ancak Smith, hiçbir belgede uzay faaliyetlerinin Dünya üzerindeki daha geniş çevresel etkilerinden bahsedilmediğini söyledi.
Uluslararası çevre hukuku öğretim görevlisi Michael Hennessy, “uluslararası çevre hukukundan kaynaklanan standartlar, uzay ve çevreyle ilgili yasal hükümlerin eksikliğinin telafi edilmesine yardımcı olabilir” dedi.
Hennessy, Montreal Protokolü’nün yanı sıra, etkilediği devletlerin dışındaki ülkelerden kaynaklanan hava kirliliğini düzenleyen Uzun Menzilli Sınır Ötesi Hava Kirliliği Sözleşmesi’ne de değindi. Her iki belge de değişiklik gerektirecektir çünkü hiçbiri alüminyum oksitleri veya üst atmosferdeki antropojenik süreçlerin etkilerini kapsamamaktadır.
İngiltere’deki Northumbria Üniversitesi’nde hukuk doçenti olan Fabio Tronchetti, BM üyesi ülkeler gibi uluslararası yasa yapıcıların yeni kuralları geçirmelerinin uzun zaman aldığı ve jeopolitik etkilere maruz kaldıkları konusunda uyardı. Uzay endüstrisinin kendi çözümlerini aramaya başlamasını tavsiye etti.
“Dünyanın uydu kirliliği sorununu küçümsemeye vakti olmayabilir. Uydular 80 ila 60 kilometre yükseklikte yandığı için yanma sürecinde oluşan parçacıklar on yıllar, hatta belki de yüzyıllar boyunca Dünya’ya düşebilir. Hiçbir şey yapmazsak, uydu yakmanın mevcut artış hızıyla önümüzdeki 10 yıl içinde küresel ölçekte sonuçlarını mutlaka göreceğiz. En kısa sürede müzakerelere başlamamız gerekiyor. Uzay enkazına çözüm bulmamız 20-30 yılımızı aldı. Bir sorunla [загрязнения воздуха спутниками]Kim, aynı zaman ölçeğinde hareket edersek çok geç olabilir” dedi.
Uzmanlar, uydulardan kaynaklanan hava kirliliği sorununun acil müdahale ve çözüm gerektirdiği konusunda uyarıyor. Küresel yasa yapıcıları ve uzay endüstrisini bu kirliliği önlemenin ve çevreyi korumanın yollarını bulmak için birlikte çalışmaya çağırıyorlar.
