Binlerce kişi şu anda ölüm sorununu çözmekle meşgul. Belki de başarırlar ve ben de 900 yaşıma geldiğimde bu cümleyi can sıkıntısından tekrar okuyacağım ve hayatımın boşa geçen ilk yüzyılını sevgiyle anacağım. Bu arada milyarlarca kişi ölecek; bazıları hastalıktan, bazıları tuhaf kazalarda ve önemli bir kısmı da genel olarak “yaşlılık” dediğimiz şeyden. Sonuncusu, karşılaştırmalı olarak hoş bir gidiş yolu gibi geliyor; huzurlu bir son. Peki bu tam olarak nasıl görünüyor? Yaşlılıktan ölmek gerçekten ne anlama geliyor? Bu haftanın Giz Soruyor’unda, öğrenmek için bir dizi uzmana ulaştık.
Bu makale ilk olarak 3 Ağustos 2020’de yayınlanmıştır.
Elizabeth Dzeng
Yardımcı Doçent, Tıp, Kaliforniya Üniversitesi, San Francisco
Toplumumuzda birinin “yaşlılıktan öldüğünü” söylemek yaygındır. Ancak hiç kimse gerçekten “yaşlılıktan” ölmez. Söz konusu ölümlere neden olan her zaman önceden var olan başka hastalıklar veya yeni hastalıklar vardır. “Yaşlılık” bir ölüm belgesine yazacağınız bir şey değildir; büyük olasılıkla enfeksiyon, kalp krizi veya kanser gibi altta yatan bir sorundan dolayı oluşan kalp durması gibi bir şey olurdu. Örneğin, bir pıhtı akciğerlere gidebilir ve birinin beynine veya vücuduna oksijen gitmesini önleyebilir ve ardından kalbin durmasına neden olabilir. Birisi öldüğünde, genç veya yaşlı olsun, bir hastalık veya hastalık süreci vücudunun çalışmasını durdurmuştur.
Hastalık yaşlı insanlarda farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Yaşlandıkça, vücutta normal bir aşınma ve yıpranma olur ve sağlık sorunlarına eskisi kadar dirençli tepki vermeyiz. Genç insanlar yaşlı insanlarla aynı şeylerden ölebilir ve ölürler – kalp krizi, akciğer pıhtısı – ancak yaşlı insanlar bu hastalıklara farklı şekillerde tepki verebilirler. Örneğin zatürre durumunda, enfeksiyonun normal belirtilerini göstermeyebilirler – bunun yerine yüksek kan şekeri ile ortaya çıkabilirler, diyabetlilerse veya bunamaları varsa, sadece zihinsel durumlarında değişikliklerle ortaya çıkabilirler: artan kafa karışıklığı, normalde yaptıkları şeyleri yapamama. Yaşlandığımızda ve bu tür şeyler olduğunda, bunu altta yatan hastalık sürecine bağlamayabiliriz.
İnsanlar her zaman “uykularında ölmek” istediklerinden bahsederler, ancak bu belirli bir olgu değildir: Uykularında ölen biri, uyanıkken değil de uyurken tesadüfen ortaya çıkan tespit edilmemiş bir kanser veya enfeksiyon geçirmiş olabilir. Ayrıca, bazen insanların son evre konjestif kalp yetmezliği veya terminal kanser gibi ciddi bir hastalığı olduğunda, hastaneye gidip agresif bir tedavi görmek yerine semptomları hafifletmeye ve rahat olmaya odaklanarak “doğal ölüme izin vermeyi” tercih edebileceklerini belirtmek önemlidir.
Jessica Humphreys
Kaliforniya Üniversitesi, San Francisco Tıp Fakültesi’nde yardımcı doçent, palyatif bakım konusunda uzmanlaşmıştır
İnsanlar sıklıkla şunu söyler: Uyurken, yaşlı bir yaşta ölmek istiyorum. Ancak herkes aynı şekilde ölür: kalpleri durur. Bu son adımdır. Bir ölüm belgesi doldurduğunuzda, ölüm nedenlerini girmeniz gerekir; kardiyopulmoner arrestten geriye doğru, örneğin akciğerlerine giren bir pıhtıya, teşhis konulan bir kansere vb. kadar. Öğrencilerimi şöyle düşünmeleri için eğitiyorum: Ondan önceki neden neydi? Ondan önceki neden neydi? Ve benzeri.
Bir palyatif bakım doktoru olarak, birçoğu ölmekte olan kritik derecede hasta insanlarla ilgileniyorum. Benim işim önce insanlarla oturup onlarla ölüm süreci hakkında konuşmak ve sonra da bu süreci atlatmalarına yardımcı olmak. Bana göre ‘doğal’ kelimesi bir tür nezaketi çağrıştırıyor; ne olduğunun farkında olmayacaksınız, bunun hakkında düşünmek zorunda kalmayacaksınız.
Ancak ölüm sürecimizin gerçekliği, neredeyse hiç böyle gerçekleşmemesidir. Günümüzde, hiçbir tıbbi sorunu olmayan, mükemmel sağlıkta birinin bir gece uykuya dalıp kalp krizi geçirmesi çok nadirdir. (Ve bu arada, yaygın ‘uykusunda öldü’ ifadesine rağmen, söz konusu kişinin gerçekten uyurken öldüğünü, onları gözlemlemek için orada olmadığımız sürece, çok nadiren biliriz; uyanık olabilirler.)
ABD’de “doğal ölüm” genellikle şöyle görünür: Birinde bir sorun buluruz, onu tedavi etmeye çalışırız – acısını hafifletmek, hayatını uzatmak için – ve sonra bu savaşı kaybetmeye başlarız. Sonra odak noktamızı sonuna kadar hayatlarını mümkün olduğunca iyileştirmeye nasıl kaydıracağımızı düşünürüz.
Bir uyarı: Uganda ve Hindistan’da çok fazla çalışma yapıyorum ve dünyanın çoğunda “doğal bir ölümün” aslında çok daha fazla acı ve çok daha fazla ağrı içerdiğini söyleyeceğim. Dünyanın çoğunda opioide gerçekten erişimimiz yok. Bazı açılardan, ölmenin en “doğal” yolu korkunç miktarda acı çekmektir. O halde hedefimiz, acıyı mümkün olduğunca hafifletmek olmalıdır.
David Casarett
Duke Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde Tıp Profesörü ve Palyatif Bakım Bölüm Şefi ve şu kitabın yazarı: Şok: Yakın Zamanda Ölenleri Geri Getirme Maceralarıdiğer kitapların yanı sıra
Yaşlılıktan ölmek ister misiniz? Eh… isteyemezsiniz. Bu pitoresk bir kavram ve gerçekten de “yaşlılıktan ölmek” hakkında çok sayıda geleneksel bilgelik var. Birçok insanın yapmak istediği ve hastalarımın çoğunun yapmaya çalıştığı şey bu. Slalom parkurundaki bir kayakçı gibi birbiri ardına gelen yaşamı tehdit eden hastalıklardan kaçıyorlar, kalp yetmezliği, prostat kanseri, zatürre ve şimdi de covid arasında yol alıyorlar, hepsi de huzur içinde ölme umuduyla -insan umut ederdi- “yaşlılıktan”.
Ama yaşlılıktan ölmek diye bir şey gerçekten yoktur. Yaşlandıkça kalbiniz daha yavaş atmaya başlar ve sonunda bir gece geç saatlerde bir daha sıkışamaz. Yaşlanmak sizi kanserden bunamaya kadar çeşitli hastalıklara yakalanma riskine sokar ve bunların her biri hayatınızı sonlandırabilir. Ama yaşlılığı suçlamayın.
Örneğin büyükannem 103 yaşında vefat etti. (Ailemden hiç kimse onun çini koleksiyonunu miras alıp almayacağımız konusunda endişelenmiyordu; sadece uzun ömürlülük genlerini miras alacağımızı umuyorduk.) Gittikçe zayıflıyordu ama uyanıktı ve sonuna kadar zihinsel olarak tamamen sağlamdı, günde bir kitap kadar okuyordu, benim romanlarım da dahil, bunlardan birini gerçekten bitirdi.
Ancak yaşlılıktan ölmedi. Yaşı ve güçsüzlüğü, kalça kırığı geçirme riskini artırdı ve bu da oldu. Ardından, çok iyi bir şekilde atlattığı yüksek riskli bir ameliyat geçirdi, ancak sonunda bir felçle durduruldu. Çok ileri bir yaşta öldü ve çoğumuzun ancak son yıllarında umut edebileceği olağanüstü bir zihinsel ve fiziksel sağlık seviyesine sahipti, ancak yaşlılıktan ölmedi. İleri yaşının onu daha da hassas hale getirdiği bir dizi kötü olaydan öldü.
Bu ilginç bir soruyu gündeme getiriyor: Neden ölmek istiyorsunuz? Kalp krizinden ölmemek için kolesterolünüzü titizlikle izliyorsanız ve kolon kanserinden ölmemek için bol miktarda çiğ lahana yiyorsanız ve amfizem geliştirmemek için tütünden kaçınıyorsanız, neden öleceksiniz? Geriye ne kaldı? (Bu soruyu ilk kez 20 yıl önce aklıma sokan akıl hocam Dr. Joanne Lynn’e teşekkür ediyorum. Hala bir cevabım yok).
Dünyanın bize fırlattığı tüm hayatı tehdit eden hastalıklardan kaçmayı başarırsanız, geriye ne kalır? Büyükannemin hikayesi bu soruya bir cevaptır. Sağlıklı bir yaşam tarzından (gülmeyin) onu doğaüstü bir şekilde sakin tutan rahat, kaygısız bir mizaca kadar her şeyi doğru yaptı. Her şeyi doğru yaptı, ancak her şeyi doğru yapmak sizi yalnızca bir yere kadar götürür. Ve sonra, sonunda, hayat son sözü söyler ve bir düşme, felç, kalp krizi veya zatürre ile araya girer.
Bir uyarı: Yaşlılıktan ölmek diye bir şey olmadığını söyledim, ancak kesinlikle insanlar yaşlılıkta ölüyor. Ve bu akılda tutulması gereken bir fark. İleri bir yaşa kadar yaşayan birçok insan zihinsel keskinliğini ve fiziksel işlevlerinin çoğunu sonuna kadar korumayı başarıyor. Ve birçoğu -ve belki de çoğu- aniden, uykularında ölmeyi başarıyor. Kabul ediyorum, 20’li yaşlarınızdaysanız ve hiçbir uyarı veya hazırlık zamanı olmadan gitmek isteyeceğiniz yol muhtemelen bu değildir. Ancak bir asırdır dünyada yürüdüyseniz ve vedalaşmanızı sağlamak için bir veya iki uyarı veya yakın çağrı aldıysanız, o zaman uykunuzda ölmek muhtemelen gerçekten iyi bir yoldur.
Ve belki de çok ileri yaşta ölen insanlarla diğer insanlar arasındaki en büyük fark budur. 90’lı yaşlarında veya daha ileri yaşlarda ölenlerin çoğu ölümle barışmıştır. Yapmaları gerekeni yapmış ve söylemeleri gerekeni söylemişlerdir. Belki de yıllardır hazırdılar. Bu yüzden -bir palyatif bakım doktoru olarak deneyimime göre- genellikle daha az mücadele olur ve agresif bir ameliyat veya uzun süreli bir kemoterapi süreci şeklinde son dakika kurtarma girişimleri daha az olur. Sadece barışırlar ve imzalarlar. “Yaşlılıktan ölmek” herhangi bir şey ifade ediyorsa, o da vedalaşma ve devam etme isteğidir.
Allen Andrade
Yardımcı Doçent, Geriatri ve Palyatif Tıp, Icahn Tıp Fakültesi, Mount Sinai
Hastalık Kontrol Merkezleri, doktorların artık “yaşlılıktan öldü” veya “doğal sebeplerden öldü” terimlerini kullanmamasını öneriyor çünkü bunlar tıp camiası için sınırlı bir değere sahip. Bu dil, doktorlar artık ölüm belgesinde belirtilen ölüme yol açan olayların dizisinden emin olmadıklarında, cinayet veya intihar gibi doğal olmayan ölüm nedenlerinden şüphelenilmediğinde veya bir adli tabibin kesin bir ölüm nedenini belirlemek için soruşturma yürütmesinin mümkün olmadığı düşük kaynaklı ortamlarda yaygın olarak kullanılıyordu. Ancak, bu terimler halk arasında popülerliğini sürdürüyor çünkü ölümün beklenmedik veya travmatik bir olay olmadığını iletiyor ve ölüm nedeniyle ilgili hassas sorulardan kaçınmaya yardımcı oluyor. Bunun nedeni, hepimizin mümkün olduğunca “genç ve sağlıklı” olmaya çabalamamız ve hepimizin zayıflatıcı, uzun süreli ciddi bir hastalıktan kaçınmak istememizdir. Doğum gibi, ölüm de yoğun duyguyla ilişkili bir bekçi olaydır ve genellikle insanların kaçınma eğiliminde olduğu bir konudur.
İlginçtir ki, çoğu insan ölümün kendisinden değil, ölme sürecinden korkar. Ventilatör gibi yapay yaşam destek makinelerinden bağımsız olarak doğal bir ölüm geçiren kişiler genellikle benzer bir ölüm süreci yaşarlar. Ölüm sürecindeki farklılıkları belirleyen şey, vücudun ne kadar çabuk kapandığıdır. Süreç haftalardan aylara, günlerden haftalara, saatlerden günlere veya dakikalardan saatlere kadar değişebilir. Haftalardan aylara kadar bir zaman dilimi olan kişiler işlevlerinde istikrarlı bir düşüş geliştirme eğilimindedir ve genellikle daha fazla zaman oturarak veya uzanarak ve kişisel bakım ihtiyaçları için başkalarına daha fazla bağımlı olarak geçirirler. Günlerden haftalara kadar olan kişiler konsantre olmayı giderek daha zor bulur, çevrelerinin daha az farkında olurlar ve yiyecek ve suya daha az ilgi duyarlar. Saatler veya günler içinde aktif olarak ölen kişiler genellikle çevrelerinin farkında değildir, yutma güçlüğü çeker, zor nefes alır ve sanki bir sprint tamamlamış gibi bitkin görünürler. Dakikalar veya saatler içinde ölen kişiler bilinçsizdir ve düzensiz solunum kalıplarına sahiptir.
Özetle, ölüm doğal bir süreçtir ve genellikle huzurludur. Zaman dilimine ve ölüme katkıda bulunan nedenlere bağlı olarak, insanlar nefes darlığı, ağrı veya deliryum gibi semptomlar gösterebilirler – konsantre olamama ve kafa karışıklığıyla ilişkili yaygın bir tıbbi durum, acıyı en aza indirmek, kişinin kalan zamanında konforu ve yaşam kalitesini en üst düzeye çıkarmak için yönetilebilir.
Giz Asks için yakıcı bir sorunuz mu var? Bize şu adresten e-posta gönderin: [email protected].
(3/4/22’de yeni ayrıntılarla güncellendi)
