İran, İslami rejime karşı ülke çapındaki protestoların pençesinde olmaya devam ediyor, gösteriler 13 Eylül’de İran ahlak polisi tarafından İran ahlakını ihlal ettiği iddiasıyla tutuklandıktan sonra polis nezaretindeyken ölen 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin ölümüyle alevlendi. Kadınların başörtüsü ile saçlarını örtmesini gerektiren katı kurallar.
Protestolar, 2009’dan bu yana İran’ı etkisi altına alan en büyük ve en uzun süreli sivil huzursuzluk nöbeti ve birçok kişi tarafından İran’ın İslami yöneticilerinin geleceği için gerçek bir tehdit olarak görülüyor.
Amini’nin ölümü bu mevcut gösteri dalgasını ateşleyen kıvılcım olsa da, İran’da yaz boyunca huzursuzluk kaynıyordu ve polisin tepkisi acımasızdı. Temmuz ayında yetkililer, hükümetin şiddetli baskısına sosyal medyada muhalefetlerini dile getirdikleri için iki İranlı yönetmen Mohamad Rasoulof ve Mostafa al-Ahmad’ı hapse attı. Buna karşılık, ödüllü yönetmen Jafar Panahi, Taksi, 3 Yüz ve Daireve muhtemelen ülkedeki en önde gelen muhalif sanatçı, Rasoulof ve Al-Ahmad hakkında bilgi almak için Tahran savcılığını ziyaret ettiğinde gözaltına alındı. Daha sonra, yetkililer, on yıl önce verilen ve hiçbir zaman uygulanmayan bir cümleyle bağlantılı olarak altı yıllık hapis cezasını çekmek zorunda olduğunu iddia ederek hapse atıldı.
Panahi’nin tutuklanmasından bu yana, İranlı muhalifler protestocuları desteklemek ve rejime Panahi ve diğerlerini serbest bırakması için baskı yapmak için uluslararası eğlence camiasını harekete geçirmeye çalıştı. Bu yılki Venedik Film Festivali’nde organizatörler ve film yapımcıları, Panahi’nin yeni filminin dünya prömiyeri öncesinde kırmızı halıda bir protesto gösterisi düzenlediler. Ayı yok, serbest bırakılması çağrısında bulundu. Panahi de hücresinden festivale bir mektup göndererek uluslararası topluluğa İranlı film yapımcılarını desteklemek için “gürültü çıkardıkları” için teşekkür etti, ancak hükümetin baskılarının “henüz bitmediği” konusunda uyardı.
Bu ayın başlarında, Fransız sinema dünyasından 1000’den fazla çalışan profesyonel, “protestocuları yüksek sesle ve net bir şekilde desteklemek” için açık bir mektup imzaladı. Halka açık bir gösteride, aralarında Juliette Binoche, Marion Cotillard ve Isabelle Huppert’in de bulunduğu yaklaşık 50 aktris, protestocuları desteklemek için geniş çapta izlenen Instagram video kampanyası #HairForFreedom kapsamında saçlarını kestiklerini gösteren videolar yayınladı.
Gösteriler ve hükümetin bunlara tepkisi yoğunluk ve şiddet içinde büyürken, Panahi ve İran rejimi tarafından tutuklanan diğerlerinin akıbeti belirsizliğini koruyor.
E-posta yoluyla gerçekleştirilen özel bir röportajda, Hollywood Muhabiri Jafar Panahi’nin oğlu Panah Panahi ile konuştu ve ona babasının durumunu, protestoların durumunu ve rejime karşı savaşanlar için uluslararası film camiasının desteğinin ne anlama geldiğini sordu.
Babanla iletişimin var mı? Hapishanede durumu nasıl?
Evet, onunla iletişim halindeyiz. Cafer kamu biriminde ve her gün arıyor ve onunla haftada bir yüz yüze görüşüyoruz. … Hapishanede çok arkadaş edindi; hepsi, doktorlar, mühendisler, yazarlar, yönetmenler ve şairlerin yanı sıra üst düzey üniversite adayları ve çevre aktivistleri de dahil olmak üzere dürüst ve açık sözlü İranlılar. Genel olarak, İran hakkında endişe duyan herkes hapiste. … Jafar için hapishanenin güzel yanı, şimdi vakit geçirmek için egzersiz yapmak ve daha fazla okumak zorunda kalması.
Yetkililer onu neden hapsettikleri konusunda ne dediler?
Size garip gelebilir ama biz kendimiz Jafar’ın neden hapiste olduğunu bilmiyoruz. Yargısı “rejime karşı gizli anlaşma” diyor. Rejime karşı faaliyet demektir. Tüm siyasi, çevresel ve diğer mahkumlar için kullanılan genel bir mahkumiyettir.
Hükümet onun hapsedilmesinden ne kazanmayı umuyor?
Siz hükümet diyorsunuz, biz İslam Cumhuriyeti rejimi diyoruz. Bunun nedeni, hangi hükümetin devraldığı önemli değil, sonunda [supreme religious leader] Önemli olan Seyyid Ali Hüseyni Hamaney ve rejimidir. Ebrahim Raeisi hükümeti şimdiye kadar gördüğümüz en geri zekalı ve yozlaşmış hükümetlerden biri olmasına rağmen, hükümette bir sorun görmüyorum. Başkanımızın sadece altıncı sınıf eğitimi olduğu gerçeğini bir düşünün. Ondan ne bekleyebilirsiniz?
Cafer’i hapse atarak diğer sanatçıları susturmak istiyorlar. Genel olarak bu rejim, her alandan İran endişesi taşıyan bir düşünce liderini hapsetmeye çalışmakta ve başkalarına örnek olması için protestolar yapmaktadır. Bu kadar basit, tıpkı diğer tüm totaliter hükümetler gibi. Tamamen tepkisizler. Çünkü tepkisellik bu rejimin makyajının bir parçası değil. Sadece yargıcın ifadesine atıfta bulunuyorlar ve kararın bu olduğunu ve buna saygı duymamız gerektiğini söylüyorlar. İktidara gelmiş, pozisyonlarına bağlı kalmış ve peşini bırakmayan, eğitimsiz insanlardır. Kaçınmak onların doğasında var.
Hapsedilmeye tepkisi ne oldu – İran rejimine ilişkin tutumunu değiştirdi mi/güçlendirdi mi?
Cafer’in konumu değiştirilecek kişisel bir konum değildi. Cafer, halkını ve acılarını tanıyan, yaşadıkları adaletsizliği gören ve bunları kendi kaygılarına, kaygılarına eserlerine yansıtmış bir sosyolog gibidir. Cafer’in söylediği, temel insan hakları çağrısından ve cehalet nedeniyle topluma dayatılan zulmün reddinden başka bir şey değildir.
Konumu değişmekle kalmadı, daha güçlü ve kararlı hale geldi ve sesi daha geniş bir alana yayıldı. İçeridekiler hariç [Iranian] Rejimden misilleme korkusuyla onu desteklemeyen eğlence endüstrisi.
Serbest bırakılmasını sağlamak için ne yapıyorsunuz?
Bir avukat tutabildik ve şu ana kadar iki temyiz başvurusunda bulunduk. Ama yargı değişmedi; bizim için başka yasal yol yok.
Serbest bırakılmasını sağlama şansınızı nasıl değerlendiriyorsunuz?
Hiç tahmin edilemez; mantığın rol oynamadığı bir hükümette böyle bir şeyi değerlendirmek yetersizdir.
İranlı film yapımcıları mevcut hükümet karşıtı protestolarda nasıl bir rol oynuyor? Bu seferki tepki farklı mı – Asghar Faradi gibi resmi olarak onaylanmış yönetmenler bile konuşuyor gibi görünüyor.
Bu sefer kesinlikle çok farklı ve halkı destekleyen daha çok sanatçı var. Hükümetin kısıtlayıcı politikaları sanatçıları zor durumda bırakıyor. Reform için umut yok ve hükümetin yaptığı tek şey halka baskı uygulamak. Ancak bu gösteriler de bastırılırsa, bir dahaki sefere muhalefet daha güçlü bir şekilde geri dönecektir. Çünkü ne kadar çok insan baskı altına alınırsa, kaybedecek bir şeyleri kalmayana kadar o kadar sinirlenirler.
Birkaç gün önce Hamaney, sanatçıların ve sporcuların protestolarının hiçbir değeri olmadığını söyledi. Sadece bu cümleyi söyledi ve devam etti. Hamaney’in protestocuların sesini duyması ve bunun hakkında konuşmaya zorlanması, film yapımcılarının ve sporcuların protestolarının geçmişe göre çok daha etkili olduğu anlamına geliyor.
Fransa ve ABD de dahil olmak üzere diğer ülkelerdeki film endüstrisinin İran protestolarını desteklediğini gördük. Varsa bunun nasıl bir etkisi oldu?
Son protestoları tartışmak ve analiz etmek için henüz çok erken. Ama ortaya çıkan en güzel şey, kolektif bir zekanın yaratılmış olması ve halk bir lider aramıyor ve protestoları yönlendiren kolektif zeka. Hükümet protestolardan her zaman ABD ve İsrail’i ve İran’daki sözde ajanlarını sorumlu tutuyor. Artık bunu yapamıyor çünkü birkaç destekçisi bile artık bunu kabul etmiyor. Belirli bir kişi veya kişileri takip etmeyen bu kolektif zekayı herkes görebilir. İran halkının sloganı: “Kadın, Yaşam, Özgürlük”. Bunun herhangi bir siyasi veya partizan çizgiyle ilgisi yoktur. Temel insan hakları talebidir.
Dünyaca ünlü ünlülerin ve sanatçıların desteğinin farkındalığın artmasında kesinlikle önemli bir etkisi oldu ve ne kadar çok bilinçlenirse sesler o kadar yükselir ve insanların birlik ve beraberliği artar. Bu totaliter bir hükümeti korkutan bir şey.
Daha önce İran’da hükümet karşıtı protestolar gördük. Bu seferki protestoların İran’da bir şeyleri değiştirecek kalıcı bir etkisi olacağı konusunda ne kadar iyimsersiniz?
Bu protestolar bir gecede ortaya çıkmadı. 1999, 2009, 2017 ve 2019’daki protestolara bakıyorum ve protestoların evrimsel yolunu görebiliyorum; her seferinde insanlar daha az korkar ve sloganlar ve sloganlar daha güçlü hale gelir. Sloganlar rejimin kendisini hedef almıyor. Bu gelişimi açıkça görebiliyoruz.
Röportaj Farsça’dan çevrilmiş ve uzunluk ve anlama için düzenlenmiştir.
