Bugüne kadar bilim adamları, asteroitler ve diğer gezegenlerden Dünya’ya düşen yaklaşık 74.000 göktaşını biliyorlar. Bunlardan sadece 385’i Mars’tan geldi. Göktaşlarının Mars kökenini belirlemek o kadar da zor değil. Bu, Mars yüzeyinin onlarca yıl boyunca çeşitli iniş araçları ve geziciler tarafından keşfedilmesiyle mümkün oldu.
Viking iniş araçları gibi ilk misyonlardan bazıları, gezegenin atmosferinin bileşimini ölçecek donanıma sahipti. Mars atmosferinin benzersiz bileşiminin bu meteorların bazılarına yansıdığı tespit edildi.
Mars, Dünya’nınkinden farklı, benzersiz bir atmosferik bileşime sahiptir. Dünya’da hava, oksijenin üç izotopunun spesifik bir kombinasyonundan oluşur: oksijen-16, oksijen-17 ve oksijen-18. Mars’ta kompozisyon tamamen farklıdır – bu bir tür “Mars’ın izidir”.
Dünya’da bulunan Mars göktaşları jeologlara gezegenin bileşimi ve volkanik aktivite hakkında değerli ipuçları veriyor. 251 milyon kilometre mesafeye uzay aracı göndermeden Mars’ı incelemeyi mümkün kılıyorlar. Bu Mars göktaşları, Mars’ın içindeki bir zamanlar sıcak olan magmadan oluşmuştur. Bu volkanik kayalar soğuyup kristalleştikten sonra içlerindeki radyoaktif elementler çürümeye başladı ve bilim adamlarının ne zaman oluştuklarını belirlemelerine olanak tanıyan radyometrik bir saat görevi gördü.
Bu radyometrik ölçümlerden Mars’taki bazı göktaşlarının yalnızca 175 milyon yaşında olduğu, yani jeolojik açıdan oldukça genç oldukları biliniyor. Diğer Mars göktaşları daha yaşlıdır ve Mars’ın oluşum zamanına yakın bir zamanda oluşmuştur. Mars meteorları, tarihi boyunca volkanik olarak aktif olan bir gezegenin hikayesini anlatıyor. Aslına bakılırsa, bilim insanları henüz böyle bir patlama görmemiş olsa da, Mars’taki yanardağlar bugün hala patlıyor olabilir.
Kayaların kendisi de Mars’taki bazı önemli olayların tarihinin erken dönemlerinde meydana geldiğini gösteren bilgileri koruyor. Mars, 4,5 milyar yıl önce, erken güneş sistemini oluşturan gaz ve tozdan oldukça hızlı bir şekilde oluştu. Daha sonra, oluşumundan kısa bir süre sonra, iç kısmı metalik bir çekirdeğe ve sert, kayalık bir mantoya ve kabuğa bölündü.
Mars’ın bu kadar erken ve çalkantılı bir “gençlik” döneminden nasıl kurtulduğunu ancak bugün hala potansiyel olarak volkanik olarak aktif kalabildiğini anlamak, bilim adamlarının büyük ilgisini çeken bir alandır. Mars’ın iç kısmının neye benzediğini ve iç yapısının kızıl gezegenin yüzeyindeki volkanlar gibi özellikleri nasıl açıklayabileceğini bilmek istiyorlar.
Jeologlar Dünya’daki volkanizma ile ilgili sorulara yanıt bulmak için yola çıktıklarında genellikle aynı yanardağdan farklı yerlerde veya farklı zamanlarda patlayan lav örneklerini incelerler. Bu modeller, her bir yanardağa özgü yerel süreçleri daha büyük ölçeklerde meydana gelen gezegensel süreçlerden ayırmayı mümkün kılar.
Aynı şeyi Mars için de yapabileceğiniz ortaya çıktı. Oldukça egzotik olarak adlandırılan Nakhlite ve Chquestite göktaşları, yaklaşık 1,3 milyar yıl önce aynı volkanik sistemden çıkan Mars’tan gelen bir grup kayadır.
Nakhlitler, İzlanda veya Hawaii’de bulunan ve klinopiroksen olarak bilinen bir mineralin güzel büyük kristallerini içeren lav benzeri bazalt kayalardır. Chquestitler neredeyse tamamen yeşil mineral olivinden oluşan kayalardır. Aynı zamanda bazaltik kayalar olan çok daha yaygın olan şergotitler ve Mars’taki diğer birkaç egzotik meteorit türünün yanı sıra, bu meteorit kategorileri araştırmacıların Kızıl Gezegen’den elde ettiği tüm kayaları oluşturmaktadır.
Birlikte incelendiğinde Nakhlitler ve Chsignites’ler araştırmacılara Mars hakkında birçok şey anlatıyor. İlk olarak, onları oluşturan erimiş kaya yüzeye sızıp sonunda soğuyup kristalleştiğinde, çevredeki eski kayaların bir kısmı da eriyerek onların içine karıştı. Bu eski kaya gök taşı koleksiyonunda mevcut olmadığından ekip, naklitlerden elde ettikleri kimyasal bilgilerden bu kayanın bileşimini çıkarmak zorunda kaldı. Bu bilgiden yola çıkarak bilim insanları, eski kayanın bazaltik bileşime sahip olduğunu ve kimyasal olarak diğer Mars göktaşlarından farklı olduğunu öğrendi. Ayrıca kayanın yıprandığını ve suya maruz kaldığını da buldular. Bu eski kaya, günümüzün göktaşı koleksiyonlarındaki Mars kabuk örneklerinden çok farklıdır. Mars’ın yörüngesindeki geziciler ve uydular tarafından toplanan verilere göre, Mars kabuğunun neye benzemesi beklendiğine çok daha fazla benziyor.
Nakhlite ve chquestitlerin oluştuğu magmaların Mars’ın mantosunun belirli bir kısmından kaynaklandığı bilinmektedir. Manto, Mars’ın kabuğu ile metalik çekirdek arasındaki kayalık kısımdır. Bu nakhlitler ve chquestitler, Mars’ın mantosunun üst kısmındaki manto litosferi olarak bilinen sert, katı kabuktan gelir ve bu kaynak, onları daha yaygın olan şergottitlerden ayırır. Shergottit’ler Mars’taki en az iki kaynaktan geliyor. Litosferin hemen altındaki manto kısımlarından, hatta gezegenin metalik çekirdeğine daha yakın olan derin mantodan gelebilirler.
Mars’taki volkanik aktiviteyi anlamak, gezegene yapılacak misyonlarda ele alınacak gelecekteki araştırma sorularına ışık tutabilir. Bu aynı zamanda bilim adamlarının gezegenin yaşanabilir olup olmadığını veya gelecekte yaşanabilir hale gelip gelmeyeceğini anlamalarına da yardımcı olabilir.
Dünyadaki aktif jeolojik süreçler ve volkanlar, gezegenimizi yaşanabilir kılan unsurların bir parçasıdır. Volkanlar tarafından salınan gazlar atmosferimizin önemli bir bölümünü oluşturur. Dolayısıyla Mars’ta da benzer jeolojik süreçler meydana gelirse, bu potansiyel yaşanabilirlik açısından iyi bir haber olabilir. Ancak Mars Dünya’dan çok daha küçüktür ve araştırmalar Mars’ın oluşumundan bu yana istikrarlı bir atmosfer için gerekli olan kimyasal elementleri kaybettiğini göstermektedir. Gelecekte büyük olasılıkla Dünya gibi olmayacak.
Mars’ı anlamanın bir sonraki adımları, bazaltik şergottit göktaşlarının nasıl oluştuğunu incelemeyi içeriyor. Yaşları 175 milyon yıldan 2,4 milyar yıla kadar değişen çok çeşitli ve son derece karmaşık bir kaya topluluğudur. Bu meteoritleri daha detaylı incelemek, gelecek nesil bilim adamlarının, NASA’nın yaklaşmakta olan Mars örneği geri gönderme görevi için Perseverance gezgini tarafından toplanan kayaları analiz etmeye hazırlanmasına yardımcı olacak.
