Venedik Film Festivali İran sinemasını kutlarken – 79. Bienal’de dört İran filmi gösterilecek – Tahran’da evlerine döndüğünde, İranlı film yapımcıları ve sanatçılar on yıllardır en sert baskıyla karşı karşıya.
İran Cumhurbaşkanı Ebrahim Raisi’nin katı hükümeti, muhalif sanatçılara ve rejimi eleştirenlere çizgiyi takip etmeleri için baskıyı artırdı. Temmuz ayında yetkililer üç önemli yönetmeni tutukladı: Mostafa Al-eahmad (2009’lar poosteh), 2020 Berlin’in Altın Ayı kazananı Mohammad Rasoulof (Kötülük Yok) ve Venedik’in Altın Aslan ödülünü kazanan Jafar Panahi Dayereh (2000) ve Berlin’in Altın Ayı için Taksi (2015).
Al-eahmad ve Rasoulof, 29 Mayıs’ta ülkedeki güvenlik güçlerinin “silahlarını bırakmaları” ve mektupta açıklanan hükümet üzerinde halkın yanında yer almaları çağrısında bulunan bir açık mektubu imzalayan 170 kadar önde gelen İranlı film yapımcısı, sanatçı ve oyuncu arasında yer aldı. “yolsuzluk, hırsızlık, verimsizlik ve baskı” ile dolu. Mektup, Abadan kentinde düzinelerce kişinin ölümüne neden olan 10 katlı bir binanın çökmesini izleyen protestoların acımasızca bastırılmasına yanıt olarak geldi.
İran Kültür Bakanlığı’na bağlı bir hükümet kuruluşu olan İran Sinema Örgütü, 16 Ağustos’ta, rejime muhalefetlerini geri çekmedikleri takdirde çalışmaları yasaklanacak olan film yapımcılarının bir “kara listesini” yakında yayınlayacağını duyurmak için alışılmadık bir adım attı. .
Tanınmış bir İranlı yapımcı, “Kara liste, açık mektubu imzalayan film yapımcılarını kamuoyu önünde ondan uzak durmaya, neyi imzaladıklarını bilmediklerini iddia etmeye koymaya yönelik bir hiledir” dedi. Hollywood Muhabirianonimlik koşuluyla konuşuyor.
İran’ın en ünlü ve beğenilen yönetmenlerinden Panahi, Rasulof’un tutuklanmasıyla ilgili bilgi almak için savcılığa gittiğinde tutuklandı. 2011’de Panahi ve Rasoulof, rejim karşıtı propaganda yaptıkları iddiasıyla 20 yıl hapis cezasına çarptırıldılar, ancak her ikisi de gizlice çalışmaya devam etti ve şimdiye kadar hiçbiri hapse atılmadı.
İnsan Hakları İzleme Örgütü, son tutuklamaların, Tahran’ın ciddi bir durgunluğun ortasında olan ülke içindeki “ekonomik koşulların bozulmasından” ve dış ticarette bariz bir kilitlenmenin ortasında olan dikkatini dağıtma arzusundan kaynaklanan, muhaliflere yönelik daha geniş bir baskının parçası olduğunu söylüyor. Hükümetin uluslararası toplumla nükleer anlaşmasını canlandırma girişimi. İranlı yetkililer ayrıca kadınlara yönelik baskıyı artırdı, kadınların kıyafetlerine yeni kısıtlamalar getirdi ve ülkede zorunlu başörtüsü kurallarının uygulanmasını sıkılaştırdı.
Londra merkezli İranlı yazar ve Iran Cinema Uncensored’ın yazarı Shiva Rahbaran, “Her şey bir arada, rejim her zaman sinemanın, sanatın ve kadınların düşmanı olmuştur, çünkü bunların hepsi modernitenin işaretleridir” diyor. Hükümet sansürü ve baskısı, İran’da bir “köstebek günü olgusu” olduğunu söylüyor, Tahran rejimi “biraz açılıyor, küçük bir boşluk yaratıyor, nefes alıyor ve ardından genellikle eleştirel filmler ve yapımcıları olur olmaz yeniden çöküyor.” halk arasında çok popüler oldu.”
Ancak mevcut baskının, daha önce gelenin bir adım ötesinde olduğunu söylüyor. Rahbaran, İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in, ülkeyi İslam devriminin hemen ardından, “İslami ideolojinin güçlü olduğu ve devrimin halk arasında çok geniş ve geniş bir tabana sahip olduğu 1980’lere geri götürmek istediği” açıklamalarına dikkat çekiyor. Rahbaran, sorunun İran toplumunun ilerlemiş olması olduğunu söylüyor. Ülkedeki çoğunluk, dini muhafazakarları desteklemek yerine muhalif film yapımcılarını destekliyor.
“Yapımcılar halk arasında son derece popüler ve hükümet onları ne kadar çok bastırırsa, o kadar popüler hale geliyorlar” diyor. “Bir film yapımcısı [two-time Oscar winner] Platformunu hiçbir zaman acımasız rejimi eleştirmek için kullanmamış olan Asghar Farhadi, İran’da pek sevilmiyor, halk arasında aynı duruşa sahip değil.”
Bu yıl dört İran filmi seçmenin yanı sıra – Panahi’nin en son filmi, Ayı yokve Vahid Jalilvand’ın Duvarın ötesinde Houman Seyedi’nin Lido’daki yarışmada prömiyeri olacak Üçüncü Dünya Savaşı ve Arian Vazirdaftari’nin Onsuz Venedik Ufuklar kenar çubuğunda – Venedik, 9 Eylül’de kırmızı halıda bir “flaş çetesi” de dahil olmak üzere bir dizi halka açık etkinlikle İranlı yönetmenlerle “maksimum dayanışma” dediği şeyi gösterecek. Ayı yok prömiyer. Yönetmenler, oyuncular ve diğer VIP’ler, Rasoulof ve Panahi de dahil olmak üzere hapsedilen sanatçıların isimlerini ifşa etmeye davet edilecek. 3 Eylül’de Venedik’te bir panel dünya çapında zulme uğrayan yönetmenlerin durumunu tartışacak ve film dünyasının geri kalanının yardım etmek için neler yapabileceğini tartışacak.
Bu tür film festivali protestoları yeni bir şey değil. Cannes Film Festivali, 2010’daki açılış töreninde Tahran’da bir tokat attı ve ev hapsinde olmasına rağmen yarışma jürisine katılmaya davet edilen ve İran’dan ayrılamayan Panahi için bir sandalye sembolik olarak boş kaldı. Berlin de 2011’de Panahi’ye benzer bir “boş sandalye” hareketi yapmıştı. Cannes gibi Berlin de Panahi’yi jüri üyesi yapmıştı. Cannes, Venedik ve Berlin de dahil olmak üzere birçok büyük festival, İran’da hapsedilen tüm muhalif film yapımcılarının serbest bırakılması çağrısında bulundu.
Umut, bu tür açıklamaların ve protestoların yarattığı kamuoyu baskısının değişimi zorunlu kılacağı ve film yapımcılarının sahadaki durumlarını iyileştireceğidir. Ancak bazıları bunun tam tersi bir etkiye sahip olabileceği konusunda uyarıyor.
Hükümetin sansür kurallarını müzakere etme konusunda onlarca yıllık deneyime sahip İranlı bir yapımcı, “Yeni hükümet sertlik yanlıları ve onlar için en önemli şey katı Batı karşıtı, Amerikan karşıtı kimliklerini göstermektir” diyor. “Uluslararası festivaller bir gösteri sergilediğinde, Berlin’de Panahi için boş bir sandalye koyduğunda ya da her neyse, rejimin film yapımcılarına daha fazla baskı yapmasına yol açar.”
Ali Abbasi’nin başarısı Kutsal Örümcek bu yıl Cannes’da – İranlı seri katil draması Zar Amir-Ebrahimi için en iyi kadın oyuncu ödülünü kazandı – anında tepkilere yol açtı. İran Kültür Bakanı Mehdi İsmaili, üzerinde çalışmış olanları uyardı. Kutsal Örümcek “cezalandırılacağı”, filmin İran merkezli editörü Hayedeh Safiyari’nin akıbetiyle ilgili korkuları artırıyor. (Abbasi ve Amir-Ebrahimi de dahil olmak üzere filmin oyuncu kadrosu ve ekibinin çoğu İran dışında yaşıyor.)
Yapımcı, “Festivallerin rejime saldırmadan sadece İran filmlerini gösterip övdüğünü görmeyi tercih ederim” diyor. “Çok fazla dikkat, bu yönetmenleri hapisten çıkarmayı zorlaştıracak çünkü
hükümet batının seslerini ve batının taleplerini dinlemediğini göstermek istiyor.”
Ancak birçoğu, İran’ın son baskısını, ölmekte olan bir rejimin son darbesi olarak görüyor.
Rahbaran, “Bu kesinlikle bir korku ve zayıflığın, popülerlik eksikliğinin, çok az halk desteğine sahip bir hükümet olmanın bir işaretidir” diyor. “Sanatçılar ve nüfus için işleri daha da zorlaştıracak. Ama kaç film yapımcısı, kaç kadını hapse atabilirler? Kaç kişiyi öldürebilirler?”
